Oreinak,azeriak eta Azkonarrak

Oihanaren ugaztunak udaberrira heltzen dira goez jota,neguaren gosetiaren ondoren.horregatik, udaberria hagitz garai ona da eurek ikusteko, normaelan baino gehiago arrizkatzen bait dira.

oreinak  Iratin bazkatzen.

 Argazki honetan, irabiako urtegitik hurbil ateratakoa,bi orein gazte(Cervus elaphus)ikusten ahal ditugu, euren adarrak oraindik bota gabe, eta hirugaren bat ez dela ongi ezberdintzen arra edo emea den. 
Batzutan 20 aleko talde haundiak ikusten ahal ditugu, behien , ardi eta behorren artean bazkatzen.Irati larrea zabal eta oihana tartekatzen duenez,hagitz toki egokia da animale mota hauetarako.
Oreinak 1957 an berriz sartu zituzten Iratin, XX garren mendearen hasieran desagertu ondoren.




Orein emea ihes egiten

Dena den, Hagitz animali lotsatiak dira, aisa izutzen direnak, eta gu urrundik usaindu edo entzun  gai direla.
Orkatzak(capreolus capreolus)bertze apodun mota bat dira, bainan askoz ttikiagoak, eta belarri haundiekin.
Argazki hauek Puy Ziaurrtizek atera ditu,gure enterpresaren biologoa,Itarinatura,ingurugiro turismoa.
                                                                          

Azeria(Vulpes vulpes) ihes egiten

Azeria(Vulpes vulpes), ordea, Aisago ikusten da, horren lotsati ez delako.Oraingo honetan jaten ari zen,neguan hil egin zen behor baten ondarrak, Arrazolatik Irabiako uharkara joaten den bidetik 100 metrora.
Ia ez da argazkian ikusten.Behorren hezurretik gora eta eskuinera, oihaneruntz azeria ikusiko duzue.


Hemen dugu azkonar hildako bat.Kotxe batek jo egin zion gau batean Iratira joaten diren errepide batean.Gauez ateratzen dira bereziki, eta batzutan bertze asko bezala, errepidea gurutzatzen dute momentu ezegokienenan.Horregatik errepide hauetan arretarekin gidatzea komenigarria da.
Azkonar baten ordez, basurde bat izanen balu, ezpondan egonen zena agian kotxea izanen zen, auniztan gertatu den bezala.



Azkonarra(meles meles) kotxe batek kolpeatuta





Lepahori baten bideoa Iratiko oihanean

Irudi hauek joanden urteko uztailean grabatutak izan ziren, kristina Montoiari ezker, Iratiko mendizaina dela(Itarinatura),Arrazolako informazio puntitik gertu, pago moarratu batean 8 metrotik.
Lepahoriak, edo fuinak, Nafarroako zenbait tokietan erraten zaien bezala. haragijale txiki batzuk dira, hagitz ieskorrak, eta gaueko ohiturekoak. penintsulako iparraldetik gora aurkitzen ahal ditugu.Lepazuri berriz,hegoalderuntz aurkituko ditugu.Elkarrekin ezberdintzeko, batez ere lepoaren koloeragatik eginen dugu.Iratin  lepazuriak ere baditugu,  eskualde klimatikoen arteko gune batean kokatuta bait dago.
Ez da aisa ezberdintzen zer jaten ari den. Biharamunean itzuli ginen zerbait arrautzeko asmoarekin, eta muxarkume(Glis glis),  baten buztana lurrean aurkitu genuen, luzea, goxoa eta txikia.Informazio gunean gordeta dugu.Hortik pasa ezkero, gustura erakutsiko dizuegu.

Zuhaitz moarratutak , 10 -20 urtero adarrak mozten zizkien zuhaitzak dira, etxeko egurra edo ikatza egiteko. Gora joan ezin zirenez, zabalean haunditzen ziren aunitz.
Horietako aunitz ehundaka urteak dituzte,eta gehienak zuloz betetak daude, kabiak,gordeleku eta janari ugariekin espezie askorentzak


pago moarratuen xenda (30min.)2012-4-1


Iratira Aezkoatik heltzen bazara, xenda motz bat badugu, familia osoarentzat, aintzineko angio bat zela, eta hauetako zuhaitzez beteta dagoela.
Bereziki gomendagarria itzuli txiki bat egin nahi duenentzat, edo ume txiki dituztenentzat.
aulkitxo batekin ere, egiten ahal da.

Arrazolako pago moarratutak(Aezkoa)

lehenbiziko kimuak.Lorakuntza aintzina doa

Iratin bi  intsusa mota ditugu; bata,Intsusa beltza (Sambucus nigra) bere loreekin intsusa txanpain goxoa egiten dela, bere fruituekin mermeladak eta hagitz arruta dela.
Bertzea, intsusa gorria (Sambucus racemosa) da,   aunitz arraroagoa eta Iberiar penintsulan pirineotan eta ondoko mendietan bakarrik aurkitzen ahal direla.
Iratin biek hostoak ateratzen ari dira , nahiz eta behetiago dauden zonaldeetan duela hiru aste hasi zirela.


Intsusa gorria(Sambucus Racemosa)



Intsusaren lehenbiziko kimuak

Komenigarria da ongi ezberdintzea intsusa beltza eta Zihaurria (Sambucus ebulus) hagitz toxikoa dela, eta intsusa beltzarekin ezberdintzen dela zurtoina berde duelako, ez egurrezkoa, eta bere usain txarragatik.                           



Bertze zuhaitzen artean orain loreetan edo hostoak ateratzen ari direla, Elorri beltza( prunus spinosa)dugu, bere fuituekin patxarana egiten dugula, gure artean aurkezpenak alferrik direla, Bere fruituak, aran txiki eta garratzak , inoiz ez dira gurutzatu bertze espezien artean bere tamaina eta goxotasuna areagotzeko.

Elorri beltz(Prunus spinosa)




Elorri zuri

Hegoaldeko Elorri txuria( Crataegus laevigata) eta iparraldeko Elorri txuria(Crataegus monogyna) biek Aezkoako Iratin,atlantiar eta mediterraneoko klimen arteko  trantsizio zonaldea   izateagatik , euren hostoak ere ateratzen hasi dira.Bere fruituak, Nafarroako zenbait tokietan " manzanicas de pastor" deitutakoak, jangarriak dira, baina ez dute mami haundirik, kriston hezurra bere barruan dutelako.Basapizti aunitz estima haundia dute fruitu hauengatik, bai ugaztunak zein txoriak, eta ez da arraroa bere kakak ikustea, Elor zurien hezurrez betetak.


Argazki honetan,aurtengo martxoaren  31ean aterata, urte bateko sahats baten  adar  txiki bat ikusten dugu ( Salix atrocinerea, )Sahats iluna seguraski,bere hostoak ateratzen, izan zen eguraldi onarekin animaturik .

2 urteko sahats ziria

 Badira ere, bertze udaberriko landareak loretan, primaberako liliak bezala, edo behian dauden San jose loreak  edo udaberri lore(Primula veris/ elatior).Iratin bi mota hauek ditugu, eta nahiz eta sedabelarrak izan, gomendatu nahi dugu bertze landare bat antzeko  propietateekin biltzea, Primula veris, batez ere, nahiz eta zenbait tokietan arrunta izan, orokorrean eskasa da.

primaberako liliak(viola riviana)











San José lorea(Prímula elatior)




Udaberri lore(Primula veris)



Sahats ilunaren lorakuntza

 Nafarroako bertze zenbait tokietan, duela aste batzuk sahatsak loretan ikusten ditugu, bainan  iratiko sahats ilunak duela gutti hasi direla loratzen.Sahts bat ikusten dugun tokian, zihur egon hortikan ura pasatzen duela.

Sahats iluna(Salix atrocinerea)

Beti erreken ertzetan edo ohianeko zenbait tokietan, orain ikus ditzakegu zuhaitz txiki batzuk, 11 metro ingurukoak gehienez jota, lore txuri oriska batzuekin, arren kasuan, eta berdeak emearen kasuan.
Azkar haunditzen da, eta orokorrean, hil ere bai, zuhaitzen denboraren neurriak kontutan hartuz.
Bere egurra ez da kalitate Haundikoa, baina sahats guziak bezala, batez ere bere azalean eta bere loretan, sendagai mota bat aurkitzen ahal dugu, Salizina deritzona,geroago hortik Azido salizilikoa aterako zela (¿ Ezaguna egiten zaizue?) Aspirina normalean erraten dioguna.
Gaur egun , erabiltzen den azidoa sintetikoa da, eta ez da sahatsa erabiltzen.
Usaindu hostoak, edo hartu adartxu idor bat eta urratu eskuen artean.Segituan oroitaraziko dizu etxeko botiken armairua!





Lore emeak

Nahiz eta batzuentzat logikoa iruditu,kontatuko dut hostoak  orain ikusten dugun lorea baino beranduago aterako direla, nahiz eta espezie guzietan horrela ez izan
Agian interesgarria izaten ahal da  konturatzeko aukera izan ez duenarentzat, hostoak lehenago ateratzen duten espezieak, normalean hostoak lehenako botako dituztela ere bai. Horregatik nere ustez, badirudi badela egun kopuru bat  nahiko antzekoa zuhaitz ezberdinetarako,hostoekin egoteko, eta hosto erorkorren zuhaitzetan aldatuko zuena, noiz ateratzen duten hostoak izanen zen.
Edozein moduan ,azkenean klimatologiaren arabera aintzindu edo atzeratu eginen dute.



Lore arrak

Lore arreetan lorezil txuriak somatzen dira, eta polena, oriz kolorekoa, hauen puntan aurkitzen ahal dugu

Auzolana Xidrango zubia egiteko.

Auzolana  duela gutti arte nahiko arrunta izaten zen Aezkoako herri guzietan Poliki poliki desagertzen joan zen, eta orain erakusten dizuedan bezalakoa ,hagitz guttitan egiten dira..Baina oraindik jarraitzen du.

Hemen ikusten duzuen zubi zaharra, aspalditik eroria zegoen, eta nahiz eta hori Orbaizetatik Irabiako uharkaruntz oinez joaten zenarentzat oztopo handia ez izan, bai ezerosoa suertatzen zela txirrindulaz zihoanentzat.

7 enbor txiki 7 metro luzerarekin aukeratu genituen, zubiaren oinarria egiteko, eta horietako bat pastu genituen ikusteko bazterretan ea zer moduz geratzen ziren . Argi geratzen zen horma zaharra moldatu behar genuela.eta aintzineko erara egin genuen; harriak orekan,masarik gabe, ongi nibelatutak. Lehenbiziko aldea berritu genuen, harriz eta hormigoizko harlauza puskekin, Irabiako ubidea egiteko soberan ziren ondarrekin.

Bestaldea, malda gehiago zuela, itxura txarragoa zuen, baina zubi zaharra egiteko erabilitako harri haundiekin oinarri on bat prestatu genue.,Harri sakonak, lurraruntz sartzen zirenak, eta bertze batzuk  goiko lerroan, zabalera lotzen dituztenak tartekatuz.

Pizkanaka, gaineko enbor guziak joan ginen eramaten, lerrokatu, eta euren arteko tarteak betetzen, bai adarrekin bai harriekin. 

Amaitzeko oinarri sendo bat egin behar zen.Taulak jarri ezkero, hango zokoan eta hezetasunarekin irristakorrak izaten ahal zirela pentsatu genuen, eta horregatik lurra jartzea, lehen egiten zen bezala erabaki genuen .Malda txiki bat zubiruntz eratu genuen, eta lur horrekin zubia estali genuen. Goiko lurra finkatzen denean, pizka bat gehiago botako dugu dena berdintzeko.

Erabil ezazue eta ongi pasa!

Osababa (Helleborus foetidus)

Gure urtearen bigarren lorea hemen dugun landare txiki eta pozointsuarena da.Nahiko usain txarra botatzen du, eta hori ezker, argazkian ikusten diren insectu txiki batzuk erakartzeko gai da, bere polinizazioa ziurtatzeko.
Landare guziak bezala,neurriaren arabera sendabelarra izaten ahal da, bainan oraingo honetan gorputz barruko erabilpenerako ez da gomendagarria pozointsuegia delako.Pozoindu ezkero,Zigina (Malva sylvestris) edo zigoboilaren(Althaea officinalis)infusio bat komenigarria izanen zen.


Osababa(Helleborus foetidus)









































Osababaren lorea



Otsababa emea(Helleborus viridis)

Badu bertze senide bat,Otsababa emea( Helleborus viridis) bertzea baino atlantiar zaleagoa.Iratin biek aurkitzen ahal ditugu,nahiz eta Viridis gehiago aurkitu batez ere Aezkoaldean, transizio gune izateagatik. Momentu hauetan elurra urtutzen den tokietan aurkitzen ahal ditugu.
Ezkerraldean ere, orein baten kakak aurkitzen ahal ditugu.

Negu gorria..

Otsailak hagitz hilabete hotza izaten da.Elurra oihan osoa estaltzen du, eta honek  lotan ez dauden basapiztientzat sailtasunak dakarte janaria lortzeko.bainan guretzat badu bere alde ona, elurrekin kontastea haundiagoa delako eta jatera joaten den tokietan ikusten ahal zaielako.





 Argazki hontan zozo (edo Tordo nafarroako zenbait tokietan erraten den bezala)eme bat ikus dezakegu elurretik babesean Gorosti (Ilex aquifolium).baten barrua.Hosto iraunkor denez, aterpe ona ematen du,eta euren fruitu gorri txikiak jaten ahal ditut, guretzat berriz, arraso pozoindutak direla.
Emeak arretik ezberdintzen dira lumak horren ilunak ez direlako,(arrek beltzak dituzte) eta mokoa ez da horren hori-laranja.

Zozo arrunta emea (Turdus merula)

 Hona hemen eskinozo bat, ( Garrulus glandarius)borda batzuen ondoan, elurtartetan janariaren bila. 
Eskinozoa  beleekin adiskidetuta dago, nahiko arrunta bailara hauetan, eta sarritan errepidetik ikusten dugu.Hagitz lotsatia, eta oihukalaria .Beti oihanekin lotuta, ariztiaren zabalkundearen arduradun haundienetako bat da, oso eraginkorra ezkurrak zabaltzen, horietako batzuk ere, jaten dituenak.  

Eskinozoa (Garrulus glandarius)

Amilotx urdina( Parus caeruleus)

Honetan, Amilotx urdina( Parus caeruleus),  ikusten ahal dugu, hostoz hosto xomorro hildakoen bila, gorosti honek  gaixotansun bat (Kotxinila parasito mota bat) udaberrian eta udaran izaten delako.

Azkenik, Azeri arrunta (Vulpes vulpes)dugu hemen Orbaizetako errepidetik aterata, larre batean belarra jaten zuen bitartean, txakurrek batzutan egiten duten bezala, eta agian bertze mamitsuagoa zerbaiten bila.



Azeri arrunta(Vulpes vulpes)